Moskova Bildirgesi: Çocuk Hakları İçin Tarihi Bir Dönüm Noktası

12 Haziran Dünya Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Günü vesilesiyle, çocuk hakları mücadelesinde önemli bir kilometre taşı olan 1918 Moskova Çocuk Hakları Bildirgesi yeniden gündeme geliyor. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından 2002'de ilan edilen bu özel gün, dünya genelinde çocuk işçiliğine karşı farkındalık yaratmayı amaçlıyor. Türkiye'nin de taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, çocukların tehlikeli işlerde çalıştırılmasını önlemeyi hedeflerken, Moskova Bildirgesi'nin sunduğu ilkeler, bu mücadelenin tarihsel köklerine ışık tutuyor.

Çocuk haklarının uluslararası düzeyde tanınması genellikle 1924 Cenevre Bildirgesi ile başlatılsa da, 1918 tarihli Moskova Çocuk Hakları Bildirgesi, içerdiği yenilikçi yaklaşımlarla literatürde hak ettiği yeri henüz tam olarak bulamamıştır. Bildirge, çocuğu yalnızca korunması gereken pasif bir varlık olarak değil, doğuştan hak sahibi bir özne olarak tanımlamasıyla dikkat çeker. Bu yaklaşım, çocukların yaşam, gelişim, eğitim ve bakım haklarını aile veya hayırseverlik alanına bırakmak yerine, doğrudan kamusal sorumluluk ve devlet yükümlülüğü kapsamına almıştır.

Moskova Bildirgesi, çocuk haklarının bireysel ahlaki yükümlülükler yerine, toplumsal ve yapısal düzenlemelerle güvence altına alınması gerektiğini savunan erken dönem bir hak rejimi önerisi sunmaktadır. Bildirgenin ortaya çıktığı tarihsel bağlam, yani 1917 Ekim Devrimi sonrası Rusya'daki siyasal ve toplumsal dönüşüm süreci, çocukluk olgusunu da yeniden şekillendirmiştir. Çocuklar, sınıfsal eşitsizliklerin kaynağı olarak değil, eşitlik ve toplumsal adaletin tesis edileceği bir kamusal sorumluluk odağı olarak ele alınmıştır. Bu çerçevede bildirge, çocuk emeği, eğitim hakkı ve bakım hizmetleri gibi konularda dönemin egemen ekonomik ve toplumsal ilişkilerine karşı radikal bir perspektif geliştirmiştir.

Bildirge, eğitim hakkı konusunda da çığır açıcı ilkeler barındırır. Buna göre, her çocuğun, ebeveynlerinin toplumsal konumundan bağımsız olarak, gerçekçi bir yetiştirme ve eğitim hakkı, özgür ve üretken birey olma hakkı, doğuştan gelen beceri ve yetenekleri geliştirme hakkı vardır. Halk okullarının özgür, herkes için ulaşılabilir ve ücretsiz olması gerektiği vurgulanır. Bu durum, ilkokuldan yükseköğretime kadar tüm eğitim kademeleri için geçerlidir. Devletin görevi, okulun gelişimi önündeki engelleri kaldırarak okulları serbest bırakmak ve en geniş kaynakları ayırmaktır. Devletin eğitimle ilişkisi, çocuklara eşit imkanların sağlanmasıyla sınırlı tutulurken, eğitimdeki ağırlık halk komiteleri ve ebeveynlere bırakılmıştır.

Bildirgenin temel ilkeleri arasında şunlar yer almaktadır:

• Her çocuğun, ebeveynlerinin toplumsal konumundan bağımsızca yaşama hakkı ve gerekli hijyen ile gelişim koşullarının sağlanması.
• Çocuğun, içinde saklı yetenek ve becerilerin geliştirilmesi hakkı, bu hakkın bedava ve bireysel özelliklere uygun eğitimle güvence altına alınması.
• Her çocuğun bir birey olarak kabul edilmesi, ebeveynlerin, toplumun veya devletin mülkiyeti sayılmaması.
• Çocuğun, eğitmenlerini seçme ve gerektiğinde ebeveynlerinden ayrılma hakkı.
• Yaşamın her yaşında bir çocuğun yetişkinlerle haklar bakımından eşitliği; fiziksel ve ruhsal güçleri yetiyorsa yaşın hakların uygulanmasında engel olmaması.
• Fiziksel ve manevi gelişime ve başkalarına zarar vermeyen her şeyi yapma özgürlüğü.
• Çocuk gruplarının ortak iradelerinin kurallara yansıması ve çocuklara hayatlarını belirleyecek kuralları belirlemede söz hakkı verilmesi.
• Eğitim kurumlarına zorla devam etmenin yasak olması ve her çocuğun bireyselliğine aykırı eğitimden vazgeçebilme hakkı.
• Din eğitiminin özgür olması ve hiçbir çocuğun belirli bir dini öğrenmeye veya ritüelleri yapmaya zorlanamaması.
• Düşünce ve inançları nedeniyle baskılanamama hakkı, tek kısıtlamanın toplumun ve bireylerin iyiliği olması.
• Yazılı veya sözlü fikirlerini paylaşabilme hakkı.
• Yetişkinler gibi birlikler ve toplumsal yapılar örgütleyebilme hakkı, çocuğun ve toplumun iyiliğine zarar vermeyen sınırlar içinde.
• Çocuğun ve toplumun iyiliği koşulu olmaksızın özgürlüğünden edilememesi ve cezalandırılamaması; eksikliklerin eğitim ve tedavi yoluyla çözülmesi.
• Çocuk haklarının uygulanmamasına göz yumulmaması, çiğnenmesinin engellenmesi ve sorumluluklarını yerine getirmeyenlerin zorlanması.
• Genç kuşak fonu oluşturulması ve fonun sıkı toplumsal kontrol altında olması.
• Her çocuğun imkan el verdiği yaşta, fiziksel ve manevi sağlığını bozmayacak, gelişimini engellemeyecek şekilde üretken emekle toplumsal eğitimin bir parçası olması.

108 yıl önce kabul edilen bu bildirge, günümüzde Türkiye'de çocuk işçiliğinin trajik boyutları göz önüne alındığında ne denli önemli ve güncel olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. 2025 yılında en az 94 çocuğun çalışırken iş cinayetlerinde yaşamını yitirmesi, Moskova Bildirgesi'nin savunduğu ilkelerin ne kadar hayati olduğunu ve bu ilkeler doğrultusunda mücadelenin devam etmesi gerektiğini göstermektedir.