Torpil mi Referans mı? Uzmanlardan Önemli Ayrım

Türkiye'de kamu ve özel sektördeki işe alım süreçlerinde sıkça karşılaşılan 'torpil' ve 'referans' kavramları arasındaki fark, toplumsal bir tartışma konusu olmaya devam ediyor. Uzmanlar, bu iki durumun birbirinden net bir şekilde ayrılması gerektiğini vurgulayarak, ehil insanların doğru yerlere gelmesi ve liyakatin esas alınması gerektiğini belirtiyor.

Geçmişte yaşanan bir olayda, Rize Sosyal Hizmetler İl Müdürü iken mülakat sürecindeki bir duruma tanıklık eden bir yetkilinin, "Referansım Allah'tır" yazısı, bu konuya dikkat çekmişti. Bu durum, kişinin doğrudan Allah'a yönelerek aracısız bir şekilde durumunu arz etmesi olarak yorumlanmıştı. Ancak uzmanlar, bunun istisnai bir durum olduğunu ve genellikle Allah'ın yarattığı 'sebepler' üzerinden hareket etmenin daha doğru olduğunu ifade ediyor.

Hz. Ömer'in (ra) bir şahitlik durumunda sorduğu sorular, referansın gerçek anlamını ortaya koyuyor. Bir kişiyi sadece dışarıdan tanımakla, onunla yolculuk yapıp karakterini anlamak veya ticaret yapıp dürüstlüğüne şahit olmak arasında büyük farklar olduğunu belirten Hz. Ömer, kişiyi sadece ibadet anında görmenin yeterli olmadığını vurgulamıştı. Bu örnek, birini gerçekten tanımak için onunla farklı ortamlarda bulunmanın ve karakterini derinlemesine bilmenin gerekliliğini gösteriyor.

Son dönemde yapılan bazı açıklamalarda, memuriyete atanma ve yükselme süreçlerindeki taleplerin 'torpil' olarak algılanmasına yönelik serzenişler dile getiriliyor. Kendi yakınları için bu tür taleplerde bulunurken 'torpil' olarak eleştirilmekten rahatsızlık duyulduğu, ancak başkaları için aynı şeyi yapmanın farklı değerlendirildiği belirtiliyor. Bu durumun, "Muhammed ümmeti olabilir miyiz?" sorusunu akıllara getirdiği ifade ediliyor.

Kamu kurumlarına yapılan personel alımları devam ediyor. Gençlik ve Spor Bakanlığı'nın 2610 sözleşmeli personel alımı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 680 sözleşmeli personel alımı gibi ilanlar, iş arayan vatandaşlar için fırsatlar sunuyor. Özel sektördeki ilanlar da düşünüldüğünde, istihdam piyasasında hareketlilik sürüyor.

Torpil Yerine Referans Şartı

Uzmanlar, işe alımlarda 'torpil' yerine 'referans' sisteminin esas alınması gerektiğini savunuyor. Torpil, kişinin karakterini, ehliyetini, çalışkanlığını veya işe uyumunu göz ardı ederek sadece 'bizim adamımız' anlayışıyla yapılan bir yönlendirme olarak tanımlanıyor. Bu durum, liyakat sistemini zedeleyerek, ehil olmayan kişilerin önemli pozisyonlara gelmesine neden olabiliyor.

Referans ise, bir kişiyi tanıdığını ve onun belirli özelliklerine şahit olduğunu belirtmek anlamına geliyor. Referans olacak kişinin, adayın ahlaki değerlerini, işin gerektirdiği yetkinliklere sahip olup olmadığını ve çalışma azmini bizzat görmüş olması bekleniyor. Referans, sadece bir kişiyi tavsiye etmek değil, aynı zamanda o kişinin kuruma uygunluğunu ve sahip olduğu özellikleri dürüstçe bildirmektir. Kısacası referans, "Bu kişinin karakteri şudur, şu yeteneklere sahip olduğunu biliyorum, çalışkanlığını gördüm ve kurumunuza uygun olduğunu düşünüyorum. Değerlendirmeniz size aittir" şeklinde bir bilgilendirmedir.

Torpilde bir nevi 'emir verme' veya baskı unsuru bulunurken, referansta 'doğru bilgilendirme' ve şahitlik esastır. Bu nedenle torpil yapmak veya istemek vebal olarak görülürken, referans olmak veya istemek ise hem kişinin kendi sorumluluğu hem de doğru kişilerin doğru yerlerde bulunması adına bir gereklilik olarak değerlendiriliyor.

Kur'an-ı Kerim'de Maide Suresi'nin 8. ayetinde geçen "Allah için hakkı ayakta tutan ve adaletle şahitlik eden kimseler olun" emri, bu ayrımın önemini bir kez daha hatırlatıyor. Ehil olmayan kişilere emanet (görev) verildiğinde kıyametin kopacağı yönündeki hadis-i şerifler de, liyakatin önemini ve bu konudaki hassasiyetin gerekliliğini ortaya koyuyor. Bu bağlamda, ehil olduğunu bildiği bir kişiyi bu özelliğinden dolayı tavsiye etmekten çekinmek, dolaylı olarak bu olumsuz durumlara zemin hazırlamak olarak yorumlanabilir.

Üst makamlarda bulunan kişilerin, referans verirken veya isterken endişe duyması anlaşılır olsa da, durumu doğru bir şekilde açıklayarak "Şöyle bir kişi var, şu özellikleri taşıyor. Alın demiyorum, almayın da demiyorum. Kendisini tanıyorum veya güvendiğim bir kişi aracılığıyla tanıyorum. Değerlendirmenize sunuyorum. Karar sizin takdirinizdir" şeklinde bir yaklaşım sergilemeleri en makul yol olarak görülüyor.

Sonuç olarak, torpilin kişisel ilişkiler üzerinden adaletsiz bir atama yöntemi olduğu, referansın ise kişinin liyakatine ve karakterine dayalı, şeffaf bir bilgilendirme süreci olduğu uzmanlarca belirtiliyor. Bu ayrımın doğru anlaşılması ve uygulanması, toplumsal adaletin ve kurumsal verimliliğin artırılması açısından büyük önem taşıyor.