NATO'da Yeni Dönem: Avrupa Kendi Ağırlığını Ne Zaman Taşıyacak? Ankara Zirvesi Mercek Altında

ABD'nin 34. Başkanı Dwight Eisenhower'ın 1951'de NATO'nun ilk Avrupa Müttefik Kuvvetleri Yüksek Komutanı olarak dile getirdiği, ABD birliklerinin Avrupa'dan on yıl içinde çekilmemesi halinde projenin başarısız sayılacağı öngörüsü, 75 yıl sonra hala geçerliliğini koruyor. O dönemde Avrupa'nın kendi kendini savunma iradesini ve kapasitesini yeniden ayağa kaldırmayı hedefleyen ABD desteği, zamanla ittifakın taşıyıcı kolonlarından biri haline geldi. Şimdi ise, 7-8 Temmuz'da Ankara'da toplanacak NATO Zirvesi'nde, Avrupa'nın kendi 'ağırlığını' ne zaman taşıyacağı sorusu yeniden gündeme geliyor.

NATO 3.0: İttifakın Evrilen Yapısı

Washington'ın bu temel soruya getirdiği yanıt, 'NATO 3.0' olarak kavramsallaştırılıyor. Bu çerçeveleme, ittifak sözleşmesinin değişen güç dağılımı altında yeniden müzakeresi olarak okunuyor. Bu kavram, Şubat 2026'daki NATO Savunma Bakanları toplantısında Elbridge Colby'nin konuşmasıyla daha belirgin hale geldi. Ancak 'NATO 3.0' terimi, NATO Genel Sekreter Yardımcısı Alexander Vershbow'un 2012'deki açıklamalarına kadar uzanıyor. Vershbow o dönemde ittifakın küresel ortaklıklara açılan bir yapıya evrildiğini belirtmişti. Colby'nin tarif ettiği yeni NATO 3.0 modelinde ise Avrupa'nın kendi konvansiyonel savunmasının asli sorumluluğunu üstlenmesi, ABD'nin ise ağırlığını anavatan savunmasına ve Hint-Pasifik'te Çin'in caydırılmasına vermesi öngörülüyor. Bu modelde, ABD-Avrupa ilişkisi bağımlılıktan ortaklığa evrilecek.

Colby'nin ittifak tarihine ilişkin anlatısı da bu dönüşümü destekliyor. Soğuk Savaş dönemi NATO 1.0'ı caydırıcılık odaklıyken, Berlin Duvarı'nın yıkılmasının ardından NATO 2.0, misyonunu yitirmiş ve müdahalelere yönelmiş bir yapıya bürünmüştü. NATO 3.0 ise son otuz beş yılın alışkanlıklarından uzaklaşarak kuruluş dönemine yakın bir modele dönüşü hedefliyor. Bu çerçeve, Eisenhower'ın 'iskele' metaforuna geri dönülerek, Washington'ın kendi ifadesiyle bir 'tarihsel düzeltme' olarak tanımlanıyor.

Savunma Harcamalarındaki Değişim ve Ankara Zirvesi'nin Öncelikleri

NATO ülkelerinin savunma harcamalarındaki değişim, bu dönüşümün somut göstergelerini sunuyor. 2015 ile 2025 yılları arasındaki savunma harcaması değişimine bakıldığında, 32 müttefikten 31'inin savunma harcamasının gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) içindeki payını artırdığı, payı gerileyen tek ülkenin ise ABD olduğu görülüyor. Avrupalı müttefikler ve Kanada, kolektif savunma yatırımını 2014'te GSYH'lerinin yüzde 1,4'ünden 2025'te yüzde 2,3'üne çıkardı. Bu, son on yılda 1,2 trilyon dolarlık ek harcama anlamına geliyor. Özellikle 2022'de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı ve ardından gelen süreç, bu harcamalardaki artışı hızlandırdı.

Ankara Zirvesi'nin gündemi de bu yeni duruma göre şekilleniyor. Zirvenin üç ana önceliği bulunuyor: Savunma yatırımlarının artırılması, transatlantik savunma sanayii üretiminin güçlendirilmesi ve Ukrayna'ya desteğin sürdürülmesi. Müttefiklerin birçoğunun 2026 itibarıyla savunmaya GSYH'lerinin yüzde 5'ini ayırma hedefine ulaşması beklenirken, zirvenin odak noktası harcamanın miktarı kadar doğru kabiliyetlere yönlendirilmesini güvence altına almak. Zirvenin ilk gününün savunma sanayii forumlarına ayrılması, ittifakın ağırlık merkezinin bildirilerden fabrikalara, tedarik sistemlerine ve üretim hatlarına kaydığına işaret ediyor.

Rusya-Ukrayna Savaşı, uzun süreli çatışmalarda sınai kapasitenin muharebe gücünün ayrılmaz bir parçası haline geldiğini gösterdi. Bu durum, Avrupa siyasi sınıflarını, savunmayı dış politikanın bir aksesuarı olmaktan çıkarıp devlet aklının merkezine yerleştirme zorunluluğuyla karşı karşıya bırakıyor. NATO 3.0, henüz ittifakın neyi caydırdığı, yük paylaşımının ABD taahhüdünü nasıl şekillendireceği ve yeterli paylaşımın kriterleri gibi konularda net cevaplar sunmayan, daha çok bir slogan niteliğinde bir çerçeve. Bu boşluk doldurulmadıkça, yüzde 5'lik harcama hedefi, stratejisi olmayan bir muhasebe kalemi olarak kalmaya devam edecek.

Ancak meseleyi yalnızca yüzde 5'lik bütçeye indirgemek yanıltıcı olacaktır. Paranın nasıl harcandığı, tedarik süreçlerinin hızı, sanayi kapasitesinin ölçeklenmesi ve Avrupa içindeki mükerrerliklerin giderilmesi gibi faktörler, harcama miktarı kadar belirleyici. Örneğin, Avrupa ordularının ABD'nin yaklaşık 30 ana silah sistemi türüne karşılık 178 farklı tür işletmesi ve tank özelinde 17 farklı modelin bulunması, salt yüzde 5'lik harcamanın etkin sonuçlar doğurmasını engelliyor. Ankara'da verilecek cevaplar, imzaların kabiliyete, kabiliyetlerin doktrine ve doktrinin de tutarlı bir ittifak fikriyatına tercüme edilip edilemeyeceğini belirleyecek. Bu dönüşüm gerçekleşirse NATO 3.0 slogandan stratejiye evrilmeye başlayacak; aksi takdirde önümüzdeki on yılın Avrupa güvenlik mimarisi, ittifakın takatını sorgulayacaktır.